Sirolimus: Kỷ nguyên mới trong điều trị bệnh cơ tim phì đại (HCM) ở mèo

Bệnh cơ tim phì đại (Hypertrophic Cardiomyopathy – HCM) từ lâu đã được coi là “sát thủ thầm lặng” đối với loài mèo. Là căn bệnh tim mạch phổ biến nhất ở mèo, với tỉ lệ mắc lên đến 1 trên 7 cá thể, HCM thường không có dấu hiệu báo trước cho đến khi xảy ra các biến chứng nghiêm trọng như suy tim sung huyết hoặc đột tử.

Trong nhiều thập kỷ, các bác sĩ thú y gần như không có vũ khí nào để can thiệp vào giai đoạn sớm của bệnh (giai đoạn tiền lâm sàng). Chiến lược duy nhất là theo dõi, chờ đợi và xử trí các biến chứng của HCM. Tuy nhiên, những nghiên cứu mới nhất và sự phê duyệt gần đây của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đối với hoạt chất sirolimus (còn gọi là rapamycin) đã mở ra một chương mới đầy hy vọng, chuyển đổi hoàn toàn phương pháp tiếp cận từ “chờ đợi” sang “điều trị chủ động”.

Sirolimus là loại thuốc ức chế miễn dịch mạnh, được sử dụng trong nhân y để chống thải ghép tạng (đặc biệt là ghép thận), điều trị bệnh phổi đục lỗ (LAM) và phủ trên stent mạch vành để ngăn ngừa tái hẹp.

Bước đột phá lịch sử: Thuốc đầu tiên đảo ngược HCM

Theo thông báo từ FDA, Felycin-CA1 (viên nén giải phóng chậm sirolimus) đã chính thức nhận được sự phê duyệt có điều kiện. Đây là loại thuốc đầu tiên và duy nhất tính đến thời điểm hiện tại được chỉ định đặc biệt để kiểm soát tình trạng phì đại tâm thất ở mèo mắc HCM giai đoạn tiền lâm sàng.

Trước đây, các loại thuốc như chẹn beta hay ức chế canxi chỉ có tác dụng hỗ trợ triệu chứng hoặc kiểm soát nhịp tim chứ không tác động vào cơ chế gốc rễ của bệnh. Sự ra đời của Felycin-CA1 đánh dấu lần đầu tiên lĩnh vực thú y sở hữu một liệu pháp có khả năng làm chậm hoặc thậm chí đảo ngược quá trình dày lên của cơ tim.

Cơ chế hoạt động của sirolimus trên tim mèo

Để hiểu tại sao sirolimus lại hiệu quả, hãy cùng nhìn vào cơ chế gây bệnh ở cấp độ tế bào. Nhiều nghiên cứu cho thấy con đường tín hiệu mTOR (mechanistic Target of Rapamycin) đóng vai trò trung tâm trong việc kích thích sự phát triển quá mức và sai lệch của tế bào cơ tim.

Ở mèo mắc HCM, con đường mTOR hoạt động quá mức, khiến thành tâm thất trái dày lên, làm hẹp buồng tim và giảm khả năng bơm máu.

• Tác động của thuốc: Sirolimus là một chất ức chế mTOR mạnh mẽ. Bằng cách ngăn chặn tín hiệu này, thuốc giúp ngăn ngừa sự tổng hợp protein quá mức, từ đó ngăn chặn cơ tim dày thêm.
• Kết quả: Nghiên cứu cho thấy thuốc không chỉ dừng lại ở việc ngăn chặn bệnh tiến triển mà còn giúp tái cấu trúc cơ tim theo hướng tích cực, giảm độ dày của thành tâm thất trái.

Bằng chứng khoa học từ thử nghiệm RAPACAT

Nền tảng cho sự phê duyệt của FDA là kết quả từ thử nghiệm lâm sàng mang tên RAPACAT (Rapamycin Treatment in the Clinical Ambulatory Setting for HCM), được thực hiện bởi BSTY. Joanna Kaplan và các cộng sự tại ĐH California, Davis và ĐH Bang North Carolina, Hoa Kỳ.

Nghiên cứu RAPACAT đã thực hiện trên các nhóm mèo mắc HCM tiền lâm sàng. Kết quả cho thấy:

• Nhóm dùng thuốc: Những chú mèo được sử dụng sirolimus giải phóng chậm đã cho thấy sự giảm đáng kể độ dày thành tâm thất tối đa sau 6 tháng điều trị.
• Nhóm dùng giả dược: Ngược lại, những chú mèo không dùng thuốc tiếp tục có dấu hiệu bệnh tiến triển nặng hơn, với cơ tim ngày càng dày lên theo thời gian.

Các dữ liệu từ ĐH Liverpool (Anh Quốc) cũng củng cố thêm rằng việc can thiệp sớm bằng sirolimus giúp cải thiện chức năng tâm trương, một yếu tố then chốt để ngăn ngừa suy tim.

Đối tượng sử dụng và Liều dùng

Dựa trên thông tin kê đơn và các hướng dẫn lâm sàng:

• Đối tượng: Thuốc được chỉ định cho mèo đã được chẩn đoán mắc HCM giai đoạn tiền lâm sàng (mèo chưa có biểu hiện suy tim sung huyết, chưa bị khó thở hay ngất xỉu, nhưng siêu âm tim thấy cơ tim dày).
• Liều dùng: Một ưu điểm lớn của Felycin-CA1 là sự tiện lợi. Thuốc được bào chế dưới dạng viên nén chứa sirolimus giải phóng chậm, với 3 loại hàm lượng 0.4 mg, 1.2 mg và 2.4 mg. Mèo chỉ cần uống một lần mỗi tuần với liều 3 mg/kg. Điều này giúp giảm căng thẳng đáng kể cho cả mèo và chủ nuôi so với việc phải uống thuốc hàng ngày.

Ý nghĩa của việc tầm soát sớm

Sự xuất hiện của sirolimus làm thay đổi hoàn toàn tầm quan trọng của việc khám sức khỏe định kỳ. Trước đây, việc phát hiện sớm HCM thường khiến chủ nuôi cảm thấy bất lực vì “biết bệnh nhưng không có thuốc chữa”.

Nhưng hiện nay, phát hiện sớm đồng nghĩa với việc có cơ hội ngăn chặn bệnh trước khi quá muộn. Các chuyên gia khuyến cáo:

• Nghe tim phổi: Kiểm tra tiếng thổi ở tim trong mỗi lần khám thú y.
• Xét nghiệm máu: Dấu ấn sinh học như NT-proBNP và cTnI gợi ý tổn thương cơ tim.
• Siêu âm tim: “Tiêu chuẩn vàng” để chẩn đoán độ dày thành tim.

Nếu mèo của bạn được phát hiện HCM ở giai đoạn chưa có triệu chứng, đây là thời điểm vàng để thảo luận với bác sĩ thú y về liệu pháp sirolimus.

Độ an toàn và Tác dụng phụ

Sirolimus vốn là một loại thuốc ức chế miễn dịch được dùng trong nhân y, do đó vấn đề an toàn được đặt lên hàng đầu. Trong các thử nghiệm trên mèo với liều lượng điều trị HCM, thuốc được ghi nhận là dung nạp tốt, kể cả ở liều gấp 6 liều chỉ định. Thuốc cũng không làm ảnh hưởng đến khả năng tạo đáp ứng miễn dịch của mèo khi tiêm vaccine phòng dại sau 4 tuần, mặc dù khả năng đáp ứng với các loại vaccine phòng FHV-1, FCV, FPV và FeLV hiện vẫn chưa được đánh giá.

Tuy nhiên, như mọi loại thuốc khác, việc theo dõi là cần thiết. Một số tác dụng phụ nhẹ có thể gặp bao gồm rối loạn tiêu hóa. Do đặc tính ức chế miễn dịch, bác sĩ thú y có thể cần kiểm tra kỹ lưỡng để đảm bảo mèo không mắc các bệnh nhiễm trùng tiềm ẩn trước khi bắt đầu liệu trình. Mèo khi sử dụng sirolimus nên được xét nghiệm men gan ALT và AST từ 1-2 tháng sau khi bắt đầu điều trị, và định kỳ mỗi 6-12 tháng sau đó. Ngừng sử dụng thuốc nếu nồng độ các enzyme này cao gấp hơn 2 lần giới hạn trên của mức bình thường.

Kết luận

Việc FDA phê duyệt có điều kiện cho sirolimus là một bước tiến vĩ đại trong ngành tim mạch thú y. Thay vì chờ đợi suy tim ập đến, giờ đây chúng ta có thể chủ động bảo vệ trái tim của thú cưng, kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng sống cho chúng.

Tài liệu tham khảo

1. Bautista-Alejandre A. First drug shown to reverse feline HCM expected to receive FDA conditional approval. dvm360. Published November 6, 2025. https://www.dvm360.com/view/first-drug-shown-to-reverse-feline-hcm-expected-to-receive-fda-conditional-approval
2. Budde J. New drug for cats with subclinical hypertrophic cardiomyopathy. Clinician’s Brief. Published July 25, 2025. https://www.cliniciansbrief.com/article/sirolimus-cats-subclinical-hcm
3. Center for Veterinary Medicine. FDA conditionally approves drug for management of ventricular hypertrophy in cats. U.S. Food And Drug Administration. Published March 14, 2025. https://www.fda.gov/animal-veterinary/cvm-updates/fda-conditionally-approves-drug-management-ventricular-hypertrophy-cats
4. Dukes-McEwan J. Feline cardiomyopathies: what can we do? Presented at: 2nd Middle Eastern & African Veterinary Congress; October 17-19, 2025; Dubai, UAE.
5. Kaplan JL, Rivas VN, Walker AL, et al. Delayed-release rapamycin halts progression of left ventricular hypertrophy in subclinical feline hypertrophic cardiomyopathy: results of the RAPACAT trial. Journal of the American Veterinary Medical Association. 2023;261(11):1628-1637. doi:10.2460/javma.23.04.0187
6. Rivas VN, Kaplan JL, Kennedy SA, et al. Multi-Omic, histopathologic, and clinicopathologic effects of Once-Weekly oral rapamycin in a naturally occurring feline model of hypertrophic cardiomyopathy: a pilot study. Animals. 2023;13(20):3184. doi:10.3390/ani13203184

Phạm Quốc Anh Minh