Hướng dẫn thực hành khử khuẩn chuyên sâu và 10 sai lầm thường gặp trong kiểm soát nhiễm khuẩn thú y

Mở đầu

Sở hữu một loại hóa chất tốt là chưa đủ; cách chúng ta áp dụng hóa chất đó trong môi trường lâm sàng thực tế hoặc tại nhà mới là yếu tố quyết định sự thành bại của việc kiểm soát lây nhiễm. Những ổ dịch lây truyền chéo nghiêm trọng như Parvovirus ở chó (CPV), Giảm bạch cầu ở mèo (FPV), hay lây nhiễm đường hô hấp trên thường bắt nguồn từ những lỗ hổng trong quy trình thực hành khử khuẩn. Việc làm sạch không chỉ là dọn dẹp cho vừa mắt, mà là một môn khoa học đòi hỏi sự hiểu biết về bản chất mầm bệnh, đặc tính bề mặt và tính mẫn cảm của từng loài động vật.

Chiến lược khử khuẩn đặc thù theo mầm bệnh và loài

Kiểm soát các mầm bệnh cứng đầu (như Parvovirus) trong môi trường

Khi đối mặt với các virus không màng bọc vô cùng bền vững như Parvovirus, việc làm sạch đòi hỏi một chiến lược khắt khe. Theo các chuyên gia, quá trình vệ sinh bắt buộc phải là một quy trình hai bước: Làm sạch cơ học và Khử khuẩn.

• Loại bỏ chất hữu cơ là ưu tiên số một: Các chất khử khuẩn mạnh nhất cũng trở nên vô dụng nếu tiếp xúc trực tiếp với phân, nước tiểu hoặc chất nôn. Phải dùng khăn giấy và xà phòng làm sạch hoàn toàn chất thải hữu cơ trước khi xịt bất kỳ dung dịch khử trùng nào.
• Thách thức từ bề mặt vật liệu: Khả năng sát khuẩn phụ thuộc rất lớn vào bề mặt. Sàn xi măng láng, gạch men hay bàn khám inox rất dễ làm sạch. Ngược lại, thảm lông trong nhà hoặc bãi cỏ ngoài sân hầu như không thể tiệt trùng hoàn toàn. Đối với bãi cỏ, cách tốt nhất là thu gom phân, dùng vòi nước áp lực xịt rửa pha loãng khu vực đó và tận dụng ánh nắng mặt trời để làm khô ráo (giúp giảm tải lượng virus).
• Xử lý đồ dùng, chăn nệm và bát ăn: Nguyên tắc an toàn nhất là vứt bỏ hoàn toàn những chăn đệm, đồ chơi bằng bông đã bị vấy bẩn nặng bởi chất thải của thú bệnh. Đối với những vật dụng ít bẩn hơn, phải giặt qua chu trình xà phòng kết hợp thuốc tẩy và sấy ở nhiệt độ cao nhất. Bát ăn bằng nhựa nếu có nhiều vết xước do răng cắn nên được thay mới, vì mầm bệnh rất dễ ẩn nấp trong các vi kẽ này và thoát khỏi tác dụng của hóa chất.
• Ngăn ngừa lây nhiễm qua vật chủ trung gian: Một bước cực kỳ quan trọng thường bị bỏ quên là sự bám dính của virus trên chính cơ thể động vật. Chó vừa hồi phục sau khi nhiễm Parvovirus, hoặc những con chó khỏe mạnh từng tiếp xúc với mầm bệnh, có thể mang theo lượng lớn virus trên lông. Cần tắm kỹ cho chúng để rửa trôi virus trước khi cho chúng sinh hoạt trong không gian đã được khử khuẩn.
• Lựa chọn đúng hóa chất diệt virus: Đừng để bị đánh lừa bởi dòng chữ “có tác dụng diệt virus” trên nhãn mác thông thường. Một sản phẩm diệt được virus có màng bọc chưa chắc đã tiêu diệt được các virus không màng bọc dẻo dai như Parvovirus. Bạn phải chọn hóa chất được chứng minh lâm sàng có hiệu quả với Parvovirus (như Thuốc tẩy pha loãng 1:32, Accelerated Hydrogen Peroxide – AHP, hoặc Potassium Peroxymonosulfate).

Môi trường nhạy cảm của mèo

Bên cạnh các nguyên tắc chung, môi trường có mèo còn đòi hỏi nhiều lưu ý khắt khe. Mèo có hệ enzyme ở gan khác biệt (thiếu hụt glucuronyl transferase) gây giảm khả năng chuyển hóa và đào thải nhiều loại độc tố, khiến chúng nhạy cảm với việc tồn dư hóa chất trong môi trường, đặc biệt là các hóa chất gốc Phenol (như Chloroxylenol) hoặc các loại tinh dầu. Chìa khóa để sử dụng an toàn và hiệu quả các dung dịch tẩy rửa chứa hoạt chất này tại phòng khám là quy trình vệ sinh chuẩn:

• Không xịt trực tiếp: Tuyệt đối không xịt dung dịch có nồng độ cao chưa pha loãng lên bề mặt khi có mặt động vật.
• Tuân thủ tỷ lệ và thông gió: Khi sử dụng dung dịch diệt khuẩn gốc dẫn xuất phenol để lau sàn hoặc vệ sinh lồng ấp, hãy luôn pha đúng nồng độ khuyến cáo. Bắt buộc phải di dời mèo ra khỏi khu vực đang dọn dẹp.
• Nguyên tắc xả sạch và làm khô: Mèo có thói quen liếm lông và chà xát cơ thể vào lồng. Vì vậy, lồng ấp, khay vệ sinh và bát ăn sau khi được khử khuẩn bằng hóa chất cần được xả lại bằng nước sạch và để khô ráo, thoáng khí hoàn toàn trước khi đưa mèo quay trở lại.

Top 10 sai lầm về khử khuẩn của nhân viên thú y và chủ nuôi

Dù là tại phòng khám hay ở nhà, những sai lầm sau đây vẫn thường xuyên xảy ra và làm phá sản toàn bộ nỗ lực kiểm soát dịch bệnh:

Sai lầm 1

Xịt hóa chất trực tiếp lên chất bẩn hữu cơ. Như đã phân tích ở quy trình hai bước, mảnh vụn hữu cơ tạo ra màng sinh học (biofilm) vô hiệu hóa hóa chất. Việc xịt thuốc tẩy lên một bãi tiêu chảy chưa dọn dẹp chỉ tạo ra mùi khó chịu chứ không giết được virus.

Sai lầm 2

Ước lượng nồng độ bằng mắt thay vì đong đếm. Nhiều người có thói quen “đổ đại” hóa chất vào xô nước lau nhà. Nếu pha quá loãng, mầm bệnh không chết mà còn sinh ra tình trạng kháng hóa chất. Nếu quá đặc, không những lãng phí mà còn làm hỏng bề mặt vật liệu, gây kích ứng đệm thịt bàn chân của thú.

Sai lầm 3

Không tuân thủ Thời gian tiếp xúc. Hóa chất cần thời gian thẩm thấu để phá vỡ màng tế bào hoặc màng virus. Tùy loại sản phẩm mà thời gian này dao động từ 1 đến 15 phút. Việc xịt thuốc lên bàn khám rồi lấy khăn lau sạch đi ngay lập tức chỉ có tác dụng lau chùi vật lý chứ hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt vi sinh vật. Bề mặt phải được giữ ướt đẫm hóa chất trong suốt thời gian quy định.

Sai lầm 4

Tự ý trộn lẫn nhiều loại hóa chất. Sự pha trộn giữa thuốc tẩy với các chất tẩy rửa chứa axit hoặc amoniac (thường có sẵn trong nước tiểu động vật chưa lau sạch) sẽ tạo ra khí độc chloramine và khí clo. Việc hít phải các loại khí này gây viêm phổi cấp tính, bỏng đường hô hấp cho cả người và thú cưng.

Sai lầm 5

Không thay xô nước hoặc cây lau nhà thường xuyên. Khi nhúng cây lau nhà bẩn vào xô dung dịch khử trùng lặp đi lặp lại, tải lượng chất bẩn sẽ tăng lên và làm vô hiệu hóa toàn bộ hoạt tính của hóa chất trong xô. Lúc này, cây lau nhà lại biến thành “phương tiện vận chuyển” mang mầm bệnh từ khu vực cách ly lây lan ra toàn bộ sảnh chờ hoặc phòng khách.

Sai lầm 6

Dùng hóa chất khử khuẩn bề mặt để sát trùng vết thương. Các chất khử khuẩn có đặc tính ăn mòn rất cao và chỉ dùng cho vật vô sinh (như mặt bàn, lồng, chuồng, sàn nhà). Nếu chủ nuôi hoặc nhân viên áp dụng nhầm dung dịch này lên vết thương hở của động vật, chất khử khuẩn có thể làm chết mô lành, gây hoại tử và cản trở quá trình phục hồi tự nhiên.

Sai lầm 7

Nhầm lẫn mầm bệnh mục tiêu. Việc sử dụng các dung dịch xịt diệt khuẩn thông thường (như hợp chất Amoni bậc 4 – QAC) để dọn dẹp chuồng của một bệnh thú nhiễm Parvovirus là vô ích. Phải luôn đối chiếu “phổ diệt khuẩn” được in trên nhãn của sản phẩm với loại mầm bệnh đang nghi ngờ để chọn đúng “vũ khí”.

Sai lầm 8

Bỏ qua bước xả lại bằng nước sạch. Sau khi ngâm bát ăn, bình uống nước hoặc đồ chơi nhai cắn vào dung dịch khử trùng mạnh, bắt buộc phải rửa lại thật kỹ bằng nước sạch và lau khô. Nếu hóa chất tồn dư bám trên bề mặt, khi động vật liếm hoặc ăn uống sẽ bị bỏng miệng, lở loét thực quản hoặc ngộ độc tiêu hóa.

Sai lầm 9

Bỏ qua thiết bị bảo hộ cá nhân. Quá trình làm sạch, đặc biệt là khi pha loãng hóa chất đậm đặc, luôn tiềm ẩn rủi ro văng bắn. Việc lười đeo găng tay cao su, khẩu trang hoặc kính bảo hộ dễ dẫn đến viêm da tiếp xúc, dị ứng hô hấp hoặc tổn thương giác mạc cho người thực hiện.

Sai lầm 10

Thiếu Quy trình chuẩn và sự đồng bộ. Tại các cơ sở thú y, nếu không có hướng dẫn bằng văn bản rõ ràng hoặc thiếu khâu đào tạo, mỗi nhân viên sẽ làm sạch theo một cách riêng. Khử khuẩn chỉ hiệu quả khi được thực hiện chuẩn xác, đồng bộ và liên tục bởi tất cả mọi người.

Kết luận

Kiểm soát lây nhiễm thông qua sát trùng và khử khuẩn không phải là một công việc phụ thuộc vào trực giác, mà là một chuỗi các nguyên tắc khoa học nghiêm ngặt. Việc thấu hiểu sự khác biệt giữa các bề mặt, tầm quan trọng của việc làm sạch cơ học, cũng như việc loại bỏ triệt để các rủi ro từ vật chủ trung gian sẽ giúp xây dựng một môi trường an toàn. Loại bỏ những sai lầm do thói quen cẩu thả, kết hợp với các hướng dẫn chuẩn y khoa, chính là lá chắn thép bảo vệ sức khỏe của động vật tại phòng khám cũng như tại gia đình.