thú y – Tiến Thắng Vet https://tienthangvet.vn Tue, 18 Aug 2026 09:32:59 +0000 vi hourly 1 https://wordpress.org/?v=7.1.3 https://tienthangvet.vn/wp-content/uploads/cropped-favicon-Tien-Thang-Vet-32x32.png thú y – Tiến Thắng Vet https://tienthangvet.vn 32 32 Vi khuẩn trên điện thoại di động trong cơ sở thú y https://tienthangvet.vn/vi-khuan-tren-dien-thoai-trong-co-so-thu-y/ https://tienthangvet.vn/vi-khuan-tren-dien-thoai-trong-co-so-thu-y/#respond Tue, 18 Aug 2026 09:30:17 +0000 https://tienthangvet.vn/?p=48873

Một nghiên cứu gần đây đã đánh giá mức độ nhiễm vi khuẩn trên điện thoại di động của bác sĩ thú y và y tá làm việc tại khu vực phẫu thuật, chuẩn bị thú và gây mê của một bệnh viện thú y đào tạo lớn tại Đại học Edinburgh, Anh. Tác giả đặt ra một vấn đề rất đời thường nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với kiểm soát nhiễm khuẩn: chiếc điện thoại được sử dụng hàng ngày trong bệnh viện thú y có thể trở thành một “vật trung gian truyền nhiễm” (fomite) hay không?

Vì sao điện thoại lại đáng quan tâm?

Điện thoại di động ngày càng được sử dụng thường xuyên trong môi trường lâm sàng. Bác sĩ thú y và y tá có thể dùng điện thoại để liên lạc, tra cứu thông tin, kiểm tra hồ sơ hoặc hỗ trợ công việc ngay bên cạnh thú. Tuy nhiên, điện thoại cũng thường xuyên được cầm bằng tay, đặt xuống nhiều bề mặt và mang từ khu vực này sang khu vực khác.

Trong nhân y, nhiều nghiên cứu đã ghi nhận tỷ lệ nhiễm vi khuẩn trên điện thoại rất cao, từ 72.6% đến 100% trong một số khu vực như phòng mổ và hồi sức tích cực. Một số nghiên cứu còn phát hiện các vi khuẩn có khả năng kháng thuốc. Trong lĩnh vực thú y, dữ liệu còn hạn chế; những nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào Staphylococcus. Vì vậy, nhóm tác giả muốn đánh giá rộng hơn, không chỉ tìm Staphylococcus mà còn xem điện thoại có thể mang những nhóm vi khuẩn nào khác.

Nghiên cứu được thực hiện như thế nào?

Đây là nghiên cứu được thực hiện tại một thời điểm duy nhất, với 25 người tham gia và tổng cộng 39 điện thoại được lấy mẫu, bao gồm điện thoại cá nhân và điện thoại do bệnh viện cung cấp.

Một điểm đáng chú ý là nhóm nghiên cứu không báo trước thời điểm lấy mẫu. Mục đích là hạn chế việc người tham gia thay đổi hành vi vì biết mình đang được quan sát.

Mỗi điện thoại được lấy mẫu trên nhiều vị trí gồm:

    • Màn hình
    • Vỏ điện thoại
    • Micro
    • Nút bấm
    • Loa

Mẫu được nuôi cấy, đếm khuẩn lạc và xác định hình thái Gram. Nghiên cứu sử dụng đơn vị CFU/mL để biểu thị lượng vi khuẩn phát hiện được. Tuy nhiên, tác giả không định danh đến mức loài và không làm kháng sinh đồ, vì vậy nghiên cứu không thể xác định chính xác từng vi khuẩn là loài nào hoặc có kháng thuốc hay không.

Kết quả chính: 41% điện thoại có nhiễm vi khuẩn

Trong 39 điện thoại được lấy mẫu, 16 điện thoại (41%) cho kết quả nuôi cấy dương tính. Đây là một tỷ lệ đáng chú ý, dù thấp hơn một số nghiên cứu trên người.

Kết quả nổi bật nhất là sự khác biệt giữa bác sĩ thú y và y tá:

    • Điện thoại của bác sĩ thú y: 15/24 (62.5%) dương tính.
    • Điện thoại của y tá: 1/15 (6.7%) dương tính.

Nhóm có tỷ lệ cao nhất là bác sĩ thú y khoa phẫu thuật, với 10/13 (76.9%) điện thoại dương tính. Bác sĩ thú y gây mê đứng thứ hai với 5/9 (55.6%) điện thoại dương tính. Trong khi đó, không phát hiện điện thoại dương tính ở nhóm y tá phẫu thuật và y tá cấp cứu-chăm sóc tích cực trong mẫu nghiên cứu.

Những loại vi khuẩn nào được phát hiện?

Nhóm vi khuẩn phổ biến nhất là cầu khuẩn Gram dương, chiếm 38.4% số mẫu dương tính. Ngoài ra còn có:

    • Trực cầu Gram dương: 5.13%
    • Trực khuẩn Gram dương: 5.13%
    • Trực khuẩn Gram âm: 2.56%

Một số điện thoại còn mang nhiều loại vi khuẩn cùng lúc. Hai điện thoại có lượng vi khuẩn rất cao, trên 4.000 CFU/mL. Đáng chú ý, một trong những điện thoại này có vi khuẩn Gram âm.

Tuy nhiên chỉ dựa trên hình thái Gram thì chưa thể kết luận đây là vi khuẩn gây bệnh. Các cầu khuẩn Gram dương có thể bao gồm những vi khuẩn thường trú như Staphylococcus, Streptococcus hoặc Enterococcus. Trong khi đó, các trực khuẩn Gram âm như E. coli, Klebsiella hoặc Pseudomonas đáng được quan tâm hơn vì một số vi khuẩn này có liên quan đến nhiễm khuẩn bệnh viện trong thú y. Tuy nhiên, đây chỉ là các ví dụ dựa trên tài liệu trước đó; nghiên cứu này không xác định được chính xác loài vi khuẩn nào hiện diện.

Vấn đề không chỉ nằm ở vi khuẩn, mà còn ở thói quen sử dụng điện thoại

Khảo sát 21 người tham gia cho thấy điện thoại được sử dụng khá thường xuyên trong khu vực lâm sàng:

    • 76.2% sử dụng điện thoại trong khu vực lâm sàng.
    • Chỉ 14.3% vệ sinh điện thoại hàng ngày.
    • 57.1% vệ sinh điện thoại chưa đến một lần mỗi tuần.
    • 23.8% từng sử dụng điện thoại trong phòng vệ sinh gần đây.
    • 23.8% sử dụng những vật không có tính kháng khuẩn để lau điện thoại.
    • Có 33.3% người chưa từng nghĩ điện thoại có thể là một fomite liên quan đến nhiễm khuẩn bệnh viện.

Phương pháp vệ sinh cũng khá khác nhau. Một số người sử dụng khăn sát khuẩn hoặc cồn, nhưng một số khác lại dùng khăn lau kính, gấu áo blouse/áo phẫu thuật hoặc giấy vệ sinh. Đây là một dấu hiệu cho thấy quy trình vệ sinh điện thoại chưa được chuẩn hóa.

Lý do phổ biến nhất khiến nhân viên không vệ sinh điện thoại hàng ngày là “không nghĩ đến việc đó”. Ngoài ra còn có lo ngại làm hỏng điện thoại, cho rằng vệ sinh tay đã đủ hoặc thiếu tài liệu hướng dẫn.

Điều gì đáng lưu ý nhất?

Nghiên cứu không chứng minh rằng điện thoại đã trực tiếp gây ra một ca nhiễm khuẩn bệnh viện. Đây là điểm rất quan trọng. Điện thoại có vi khuẩn không đồng nghĩa với việc vi khuẩn đó chắc chắn được truyền sang thú và gây bệnh.

Tuy nhiên, điện thoại có những đặc điểm khiến nó trở thành một vật trung gian tiềm năng: thường xuyên được chạm vào, tiếp xúc với tay, được mang qua nhiều khu vực và đôi khi được sử dụng ngay cạnh thú. Vì vậy, tác giả cho rằng điện thoại nên được xem xét trong các chương trình kiểm soát nhiễm khuẩn, tương tự những vật dụng môi trường khác.

Bài học thực tế cho bệnh viện thú y

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả đề xuất đưa vệ sinh điện thoại vào hướng dẫn kiểm soát nhiễm khuẩn của bệnh viện. Một số biện pháp được đề cập gồm:

    • Khử khuẩn điện thoại bằng khăn chứa 70% isopropyl alcohol ít nhất mỗi ngày.
    • Khử khuẩn trước và sau khi sử dụng điện thoại trong tương tác với thú.
    • Thực hiện vệ sinh tay trước và sau khi sử dụng điện thoại.
    • Có sẵn khăn cồn hoặc sản phẩm phù hợp tại các khu vực lâm sàng.
    • Có thể sử dụng lời nhắc trên điện thoại để duy trì lịch vệ sinh.

Kết luận

Thông điệp chính của nghiên cứu khá đơn giản: điện thoại di động của nhân viên thú y không phải là vật dụng “sạch” như chúng ta thường nghĩ. Trong nghiên cứu này, 41% điện thoại có vi khuẩn, và tỷ lệ cao hơn rõ rệt ở bác sĩ thú y, đặc biệt là bác sĩ làm việc trong phẫu thuật.

Nghiên cứu vẫn có nhiều hạn chế: cỡ mẫu nhỏ, chỉ thực hiện tại một bệnh viện, không định danh vi khuẩn đến loài, không làm kháng sinh đồ và không thể xác định vi khuẩn có nguồn gốc từ người hay động vật. Do đó, chưa thể kết luận về nguy cơ lâm sàng thực sự.

Tuy nhiên, nghiên cứu đưa ra một thông điệp thực hành đáng chú ý: kiểm soát nhiễm khuẩn không nên chỉ tập trung vào tay, dụng cụ phẫu thuật và bề mặt phòng bệnh; điện thoại di động cũng nên được xem là một vật dụng cần quản lý vệ sinh. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định ý nghĩa lâm sàng của sự nhiễm khuẩn này và liệu điện thoại có thực sự đóng vai trò trong các ổ dịch nhiễm khuẩn bệnh viện thú y hay không.

 

Biên dịch và tóm tắt từ nguồn

Glenn OJ, Telford L, Pratschke K. “Bacterial contamination on mobile phones in the theatre area of a large veterinary hospital.” Veterinary Record Open. 2025;12:e70016. DOI: 10.1002/vro2.70016.

Phạm Quốc Anh Minh

]]> https://tienthangvet.vn/vi-khuan-tren-dien-thoai-trong-co-so-thu-y/feed/ 0 Hướng dẫn thực hành khử khuẩn chuyên sâu và 10 sai lầm thường gặp trong kiểm soát nhiễm khuẩn thú y https://tienthangvet.vn/huong-dan-thuc-hanh-khu-khuan-v-sai-lam-thuong-gap/ https://tienthangvet.vn/huong-dan-thuc-hanh-khu-khuan-v-sai-lam-thuong-gap/#respond Thu, 12 Mar 2026 09:32:16 +0000 https://tienthangvet.vn/?p=48553

Mở đầu

Sở hữu một loại hóa chất tốt là chưa đủ; cách chúng ta áp dụng hóa chất đó trong môi trường lâm sàng thực tế hoặc tại nhà mới là yếu tố quyết định sự thành bại của việc kiểm soát lây nhiễm. Những ổ dịch lây truyền chéo nghiêm trọng như Parvovirus ở chó (CPV), Giảm bạch cầu ở mèo (FPV), hay lây nhiễm đường hô hấp trên thường bắt nguồn từ những lỗ hổng trong quy trình thực hành khử khuẩn. Việc làm sạch không chỉ là dọn dẹp cho vừa mắt, mà là một môn khoa học đòi hỏi sự hiểu biết về bản chất mầm bệnh, đặc tính bề mặt và tính mẫn cảm của từng loài động vật.

Chiến lược khử khuẩn đặc thù theo mầm bệnh và loài

Kiểm soát các mầm bệnh cứng đầu (như Parvovirus) trong môi trường

Khi đối mặt với các virus không màng bọc vô cùng bền vững như Parvovirus, việc làm sạch đòi hỏi một chiến lược khắt khe. Theo các chuyên gia, quá trình vệ sinh bắt buộc phải là một quy trình hai bước: Làm sạch cơ học và Khử khuẩn.

  • Loại bỏ chất hữu cơ là ưu tiên số một: Các chất khử khuẩn mạnh nhất cũng trở nên vô dụng nếu tiếp xúc trực tiếp với phân, nước tiểu hoặc chất nôn. Phải dùng khăn giấy và xà phòng làm sạch hoàn toàn chất thải hữu cơ trước khi xịt bất kỳ dung dịch khử trùng nào.
  • Thách thức từ bề mặt vật liệu: Khả năng sát khuẩn phụ thuộc rất lớn vào bề mặt. Sàn xi măng láng, gạch men hay bàn khám inox rất dễ làm sạch. Ngược lại, thảm lông trong nhà hoặc bãi cỏ ngoài sân hầu như không thể tiệt trùng hoàn toàn. Đối với bãi cỏ, cách tốt nhất là thu gom phân, dùng vòi nước áp lực xịt rửa pha loãng khu vực đó và tận dụng ánh nắng mặt trời để làm khô ráo (giúp giảm tải lượng virus).
  • Xử lý đồ dùng, chăn nệm và bát ăn: Nguyên tắc an toàn nhất là vứt bỏ hoàn toàn những chăn đệm, đồ chơi bằng bông đã bị vấy bẩn nặng bởi chất thải của thú bệnh. Đối với những vật dụng ít bẩn hơn, phải giặt qua chu trình xà phòng kết hợp thuốc tẩy và sấy ở nhiệt độ cao nhất. Bát ăn bằng nhựa nếu có nhiều vết xước do răng cắn nên được thay mới, vì mầm bệnh rất dễ ẩn nấp trong các vi kẽ này và thoát khỏi tác dụng của hóa chất.
  • Ngăn ngừa lây nhiễm qua vật chủ trung gian: Một bước cực kỳ quan trọng thường bị bỏ quên là sự bám dính của virus trên chính cơ thể động vật. Chó vừa hồi phục sau khi nhiễm Parvovirus, hoặc những con chó khỏe mạnh từng tiếp xúc với mầm bệnh, có thể mang theo lượng lớn virus trên lông. Cần tắm kỹ cho chúng để rửa trôi virus trước khi cho chúng sinh hoạt trong không gian đã được khử khuẩn.
  • Lựa chọn đúng hóa chất diệt virus: Đừng để bị đánh lừa bởi dòng chữ “có tác dụng diệt virus” trên nhãn mác thông thường. Một sản phẩm diệt được virus có màng bọc chưa chắc đã tiêu diệt được các virus không màng bọc dẻo dai như Parvovirus. Bạn phải chọn hóa chất được chứng minh lâm sàng có hiệu quả với Parvovirus (như Thuốc tẩy pha loãng 1:32, Accelerated Hydrogen Peroxide – AHP, hoặc Potassium Peroxymonosulfate).

Môi trường nhạy cảm của mèo

Bên cạnh các nguyên tắc chung, môi trường có mèo còn đòi hỏi nhiều lưu ý khắt khe. Mèo có hệ enzyme ở gan khác biệt (thiếu hụt glucuronyl transferase) gây giảm khả năng chuyển hóa và đào thải nhiều loại độc tố, khiến chúng nhạy cảm với việc tồn dư hóa chất trong môi trường, đặc biệt là các hóa chất gốc Phenol (như Chloroxylenol) hoặc các loại tinh dầu. Chìa khóa để sử dụng an toàn và hiệu quả các dung dịch tẩy rửa chứa hoạt chất này tại phòng khám là quy trình vệ sinh chuẩn:

  • Không xịt trực tiếp: Tuyệt đối không xịt dung dịch có nồng độ cao chưa pha loãng lên bề mặt khi có mặt động vật.
  • Tuân thủ tỷ lệ và thông gió: Khi sử dụng dung dịch diệt khuẩn gốc dẫn xuất phenol để lau sàn hoặc vệ sinh lồng ấp, hãy luôn pha đúng nồng độ khuyến cáo. Bắt buộc phải di dời mèo ra khỏi khu vực đang dọn dẹp.
  • Nguyên tắc xả sạch và làm khô: Mèo có thói quen liếm lông và chà xát cơ thể vào lồng. Vì vậy, lồng ấp, khay vệ sinh và bát ăn sau khi được khử khuẩn bằng hóa chất cần được xả lại bằng nước sạch và để khô ráo, thoáng khí hoàn toàn trước khi đưa mèo quay trở lại.

Top 10 sai lầm về khử khuẩn của nhân viên thú y và chủ nuôi

Dù là tại phòng khám hay ở nhà, những sai lầm sau đây vẫn thường xuyên xảy ra và làm phá sản toàn bộ nỗ lực kiểm soát dịch bệnh:

Sai lầm 1

Xịt hóa chất trực tiếp lên chất bẩn hữu cơ. Như đã phân tích ở quy trình hai bước, mảnh vụn hữu cơ tạo ra màng sinh học (biofilm) vô hiệu hóa hóa chất. Việc xịt thuốc tẩy lên một bãi tiêu chảy chưa dọn dẹp chỉ tạo ra mùi khó chịu chứ không giết được virus.

Sai lầm 2

Ước lượng nồng độ bằng mắt thay vì đong đếm. Nhiều người có thói quen “đổ đại” hóa chất vào xô nước lau nhà. Nếu pha quá loãng, mầm bệnh không chết mà còn sinh ra tình trạng kháng hóa chất. Nếu quá đặc, không những lãng phí mà còn làm hỏng bề mặt vật liệu, gây kích ứng đệm thịt bàn chân của thú.

Sai lầm 3

Không tuân thủ Thời gian tiếp xúc. Hóa chất cần thời gian thẩm thấu để phá vỡ màng tế bào hoặc màng virus. Tùy loại sản phẩm mà thời gian này dao động từ 1 đến 15 phút. Việc xịt thuốc lên bàn khám rồi lấy khăn lau sạch đi ngay lập tức chỉ có tác dụng lau chùi vật lý chứ hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt vi sinh vật. Bề mặt phải được giữ ướt đẫm hóa chất trong suốt thời gian quy định.

Sai lầm 4

Tự ý trộn lẫn nhiều loại hóa chất. Sự pha trộn giữa thuốc tẩy với các chất tẩy rửa chứa axit hoặc amoniac (thường có sẵn trong nước tiểu động vật chưa lau sạch) sẽ tạo ra khí độc chloramine và khí clo. Việc hít phải các loại khí này gây viêm phổi cấp tính, bỏng đường hô hấp cho cả người và thú cưng.

Sai lầm 5

Không thay xô nước hoặc cây lau nhà thường xuyên. Khi nhúng cây lau nhà bẩn vào xô dung dịch khử trùng lặp đi lặp lại, tải lượng chất bẩn sẽ tăng lên và làm vô hiệu hóa toàn bộ hoạt tính của hóa chất trong xô. Lúc này, cây lau nhà lại biến thành “phương tiện vận chuyển” mang mầm bệnh từ khu vực cách ly lây lan ra toàn bộ sảnh chờ hoặc phòng khách.

Sai lầm 6

Dùng hóa chất khử khuẩn bề mặt để sát trùng vết thương. Các chất khử khuẩn có đặc tính ăn mòn rất cao và chỉ dùng cho vật vô sinh (như mặt bàn, lồng, chuồng, sàn nhà). Nếu chủ nuôi hoặc nhân viên áp dụng nhầm dung dịch này lên vết thương hở của động vật, chất khử khuẩn có thể làm chết mô lành, gây hoại tử và cản trở quá trình phục hồi tự nhiên.

Sai lầm 7

Nhầm lẫn mầm bệnh mục tiêu. Việc sử dụng các dung dịch xịt diệt khuẩn thông thường (như hợp chất Amoni bậc 4 – QAC) để dọn dẹp chuồng của một bệnh thú nhiễm Parvovirus là vô ích. Phải luôn đối chiếu “phổ diệt khuẩn” được in trên nhãn của sản phẩm với loại mầm bệnh đang nghi ngờ để chọn đúng “vũ khí”.

Sai lầm 8

Bỏ qua bước xả lại bằng nước sạch. Sau khi ngâm bát ăn, bình uống nước hoặc đồ chơi nhai cắn vào dung dịch khử trùng mạnh, bắt buộc phải rửa lại thật kỹ bằng nước sạch và lau khô. Nếu hóa chất tồn dư bám trên bề mặt, khi động vật liếm hoặc ăn uống sẽ bị bỏng miệng, lở loét thực quản hoặc ngộ độc tiêu hóa.

Sai lầm 9

Bỏ qua thiết bị bảo hộ cá nhân. Quá trình làm sạch, đặc biệt là khi pha loãng hóa chất đậm đặc, luôn tiềm ẩn rủi ro văng bắn. Việc lười đeo găng tay cao su, khẩu trang hoặc kính bảo hộ dễ dẫn đến viêm da tiếp xúc, dị ứng hô hấp hoặc tổn thương giác mạc cho người thực hiện.

Sai lầm 10

Thiếu Quy trình chuẩn và sự đồng bộ. Tại các cơ sở thú y, nếu không có hướng dẫn bằng văn bản rõ ràng hoặc thiếu khâu đào tạo, mỗi nhân viên sẽ làm sạch theo một cách riêng. Khử khuẩn chỉ hiệu quả khi được thực hiện chuẩn xác, đồng bộ và liên tục bởi tất cả mọi người.

Kết luận

Kiểm soát lây nhiễm thông qua sát trùng và khử khuẩn không phải là một công việc phụ thuộc vào trực giác, mà là một chuỗi các nguyên tắc khoa học nghiêm ngặt. Việc thấu hiểu sự khác biệt giữa các bề mặt, tầm quan trọng của việc làm sạch cơ học, cũng như việc loại bỏ triệt để các rủi ro từ vật chủ trung gian sẽ giúp xây dựng một môi trường an toàn. Loại bỏ những sai lầm do thói quen cẩu thả, kết hợp với các hướng dẫn chuẩn y khoa, chính là lá chắn thép bảo vệ sức khỏe của động vật tại phòng khám cũng như tại gia đình.

AD-MaxS, chứa Potassium peroxymonosulfate, là hóa chất khử khuẩn môi trường cực kỳ hiệu quả. Với khả năng tiêu diệt gần như mọi mầm bệnh, bao gồm

  • Vi khuẩn gram dương, gram âm, Mycoplasma, Mycobacteria, bào tử vi khuẩn
  • Virus có màng bọc, không màng bọc
  • Nấm, bào tử nấm
  • Bào tử vi khuẩn

Cùng với độ an toàn cao, ít kích ứng, gây độc với người và động vật, AD-MaxS là công cụ kiểm soát nhiễm khuẩn tuyệt vời trong môi trường thú y và nuôi nhốt tại nhà.

Tìm hiểu thêm thông tin về AD-MaxS tại https://tienthangvet.vn/san-pham/thu-cung/ve-sinh-lam-sach/sat-trung-khu-khuan/ad-max-sat-trung-be-mat-nuoc-uong-hieu-qua/

Decxin, chứa Chloroxylenol – dẫn xuất phenol thế hệ mới, là hóa chất có khả năng diệt vi khuẩn và nấm hiệu quả với chi phí thấp, phù hợp để vệ sinh môi trường nhà cửa, dụng cụ, vệ sinh tay. Cần cẩn thận khi sử dụng ở khu vực có mèo. 

Tìm hiểu thêm thông tin về Decxin tại https://tienthangvet.vn/san-pham/thu-cung/ve-sinh-lam-sach/sat-trung-khu-khuan/decxin-diet-khuan-len-den-999-cac-tac-nhan-gay-benh/

Tài liệu tham khảo

Australasian Infectious Diseases Advisory Panel | Practical Infection Control Guidelines https://www.ava.com.au/siteassets/resources/fighting-antimicrobial-resistance/aidap-infection-control-guidelines.pdf

European Advisory Board for Cat Diseases | GUIDELINE for Disinfectant choice in feline veterinary hospitals, shelters and cat households https://www.abcdcatsvets.org/guideline-for-disinfectant-choice-in-feline-veterinary-hospitals-shelters-and-cat-households/

VETgirl Veterinary Continuing Education Blog | Top 10 Disinfection Mistakes That Veterinary Professionals Make https://vetgirlontherun.com/top-10-disinfection-mistakes-that-veterinary-professionals-make-vetgirl-veterinary-continuing-education-blog/

Phạm Quốc Anh Minh

]]> https://tienthangvet.vn/huong-dan-thuc-hanh-khu-khuan-v-sai-lam-thuong-gap/feed/ 0 Nguyên tắc cơ bản và phân loại các chất sát trùng, khử khuẩn trong thú y https://tienthangvet.vn/nguyen-tac-va-phan-loai-chat-sat-trung-khu-khuan/ https://tienthangvet.vn/nguyen-tac-va-phan-loai-chat-sat-trung-khu-khuan/#respond Thu, 12 Mar 2026 08:50:17 +0000 https://tienthangvet.vn/?p=48537

Mở đầu và các khái niệm cơ bản

Kiểm soát nhiễm khuẩn là một trụ cột không thể thiếu trong thực hành thú y hiện đại. Dù ở bệnh viện lớn, trạm cứu hộ động vật hay các phòng khám nhỏ, việc ngăn chặn sự lây lan của các tác nhân gây bệnh (vi khuẩn, virus, nấm, bào tử) đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các hóa chất diệt khuẩn. Trước hết, cần phân biệt rõ hai khái niệm thường bị nhầm lẫn:

  • Chất sát trùng (Antiseptics): Là các hóa chất có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi sinh vật, được thiết kế đặc biệt để sử dụng trên mô sống (ví dụ: da, niêm mạc, vết thương). Các chất này phải đảm bảo ít gây độc tế bào và không làm tổn thương mô lành.
  • Chất khử khuẩn (Disinfectants): Là các hóa chất được sử dụng trên các vật thể vô sinh (bàn khám, lồng, chuồng, sàn nhà, dụng cụ phẫu thuật) để tiêu diệt vi sinh vật. Tùy thuộc vào nồng độ và loại hóa chất, một số chất khử khuẩn có thể đạt đến ngưỡng tiệt trùng – tiêu diệt hoàn toàn mọi dạng sống của vi sinh vật, bao gồm cả bào tử vi khuẩn cực kỳ bền vững.

Nguyên tắc vàng trong quá trình khử khuẩn

Một trong những điểm quan trọng nhất: Không thể khử khuẩn một bề mặt bẩn. Hầu hết các chất sát trùng và khử khuẩn đều bị bất hoạt bởi các chất hữu cơ (máu, phân, nước tiểu, dịch tiết, lông). Do đó, quy trình làm sạch cơ học (dùng xà phòng/chất tẩy rửa và nước để chà rửa) là bước đầu tiên bắt buộc.

Sau khi làm sạch, hóa chất khử khuẩn phải được áp dụng với thời gian tiếp xúc chính xác (thường từ 5 đến 15 phút tùy hóa chất) và đúng nồng độ pha loãng. Nước cứng và nhiệt độ môi trường cũng ảnh hưởng đến hiệu quả của hóa chất, trong đó nhiệt độ ấm thường làm tăng hoạt tính diệt khuẩn.

Phân loại các hóa chất sát trùng và khử khuẩn phổ biến

Cồn (Alcohol)

Cồn (Ethanol và Isopropyl alcohol) ở nồng độ 70-90% là những chất sát trùng tuyệt vời. Cơ chế của chúng là làm biến tính protein và hòa tan lipid. Cồn có tác dụng nhanh chóng chống lại vi khuẩn sinh dưỡng, nấm và các virus có màng bọc. Tuy nhiên, chúng không có tác dụng đối với bào tử vi khuẩn và kém hiệu quả đối với virus không màng bọc (như Parvovirus). Nhược điểm là bay hơi quá nhanh, khó duy trì thời gian tiếp xúc cần thiết, và làm khô da nếu dùng lâu dài.

Biguanide (Chlorhexidine)

Chlorhexidine là chất sát trùng cực kỳ phổ biến trong thú y, thường dùng để rửa tay trước phẫu thuật và chuẩn bị vùng da phẫu thuật cho thú. Ở nồng độ thấp, Chlorhexidine kìm khuẩn; ở nồng độ cao, Chlorhexidine diệt khuẩn bằng cách phá vỡ màng tế bào. Ưu điểm lớn nhất của Chlorhexidine là tính lưu lại trên da, giúp bảo vệ kéo dài. Chlorhexidine ít bị ảnh hưởng bởi chất hữu cơ hơn so với Iodine, nhưng lại độc với mắt và tai giữa (có thể gây điếc nếu thủng màng nhĩ).

Halogen (Iodine và Chlorine)

  • Iodine/Povidone-iodine (Betadine): Là chất sát trùng phổ rộng, diệt cả vi khuẩn, nấm, virus và một số bào tử. Povidone-iodine giải phóng iod từ từ, giảm kích ứng da so với cồn iod. Tuy nhiên, nó bị bất hoạt mạnh bởi các mảnh vụn hữu cơ.
  • Chlorine (Sodium hypochlorite – Thuốc tẩy): Là hóa chất khử khuẩn môi trường rẻ tiền và hiệu quả bậc nhất. Ở nồng độ pha loãng thích hợp (thường là 1:32 cho môi trường thông thường hoặc 1:10 cho mầm bệnh khó diệt), thuốc tẩy có khả năng tiêu diệt các virus không màng bọc như Parvovirus. Nhược điểm là tính ăn mòn kim loại, gây kích ứng đường hô hấp và bị bất hoạt hoàn toàn bởi chất bẩn hữu cơ.

Hợp chất oxy hóa

Nhóm này bao gồm Hydrogen peroxide (Oxy già), Peracetic acid và Potassium peroxymonosulfate (AD-MaxS, Virkon-S, Trifectant v.v.). Cơ chế chung của nhóm là giải phóng các gốc oxy tự do, từ đó oxy hóa và phá hủy mạnh mẽ màng tế bào, vỏ protein của virus và DNA của vi sinh vật.

  • Oxy già 3% thường dùng làm sạch vết thương nhẹ nhưng làm chậm quá trình lành vết thương do độc với nguyên bào sợi.
  • Accelerated Hydrogen Peroxide (AHP) và Potassium peroxymonosulfate hiện là những chất khử khuẩn môi trường xuất sắc ở phòng khám. Chúng khắc phục được nhược điểm của nhiều nhóm hóa chất khác: có phổ diệt khuẩn cực rộng (tiêu diệt hiệu quả các virus không màng bọc vô cùng bền vững như Parvovirus, Calicivirus) nhưng lại phân hủy thành các chất vô hại (như nước và oxy), ít gây kích ứng màng nhầy và an toàn cho động vật hơn rất nhiều so với nhóm Halogen (thuốc tẩy) hay Aldehyde.

Hợp chất Amoni bậc 4 (QAC/Surfactant)

Các chất hoạt động bề mặt cation này (như Benzalkonium chloride) thường có trong các dung dịch lau sàn thú y vì chúng có tác dụng làm sạch tốt, mùi dễ chịu. Chúng tiêu diệt vi khuẩn Gram dương, vi khuẩn Gram âm và virus có màng bọc. Tuy nhiên, nhược điểm lớn nhất của QACs là không diệt được virus không màng bọc (Parvovirus, Calicivirus) và bị bất hoạt bởi xà phòng thông thường và nước cứng.

Hợp chất Phenol và các dẫn xuất

Khác với thế hệ Phenol kiểu cũ (như carbolic acid hay cresylic acid) có độc tính toàn thân rất cao, các dẫn xuất thế hệ mới của phenol, điển hình như Chloroxylenol (Decxin, Dettol), là những công cụ kiểm soát nhiễm khuẩn rất giá trị trong thú y. Ưu điểm nổi bật nhất của nhóm này là khả năng duy trì hiệu lực diệt khuẩn ngay cả khi có mặt chất hữu cơ (phân, máu, dịch mủ). Chloroxylenol phổ biến trong các dung dịch sát trùng da, xà phòng rửa tay trước phẫu thuật và các dung dịch vệ sinh môi trường chung vì tính ổn định cao.

Tuy nhiên, cần lưu ý đặc điểm sinh lý đặc thù của loài mèo khiến chúng chuyển hóa các hợp chất gốc phenol chậm hơn nhiều so với chó. Do đó, khi áp dụng trong môi trường có mèo, cần tuân thủ nghiêm ngặt tỷ lệ pha loãng của nhà sản xuất, xả lại bằng nước sạch ở những khu vực mèo hay tiếp xúc và chờ bề mặt khô hoàn toàn. Đối với môi trường chung của chó và các khu vực sảnh bệnh viện, đây là một lựa chọn làm sạch, khử mùi và sát trùng vô cùng mạnh mẽ.

Aldehyde (Glutaraldehyde & Formaldehyde)

Đây là các chất khử khuẩn mức độ cao, có khả năng tiệt trùng (diệt cả bào tử). Glutaraldehyde 2% thường dùng để ngâm tiệt trùng dụng cụ nội soi. Mặc dù rất hiệu quả, nhưng chúng cực kỳ độc hại, gây ung thư, hen suyễn và viêm da do tiếp xúc, yêu cầu khu vực thông gió cực tốt và sử dụng thiết bị bảo hộ cá nhân.

Các phương pháp khử khuẩn vật lý

Bên cạnh hóa chất, vật lý đóng vai trò quan trọng:

  • Nhiệt độ: Hấp tiệt trùng (autoclave) ứng dụng hơi nước bão hòa áp suất cao là tiêu chuẩn vàng để tiệt trùng dụng cụ phẫu thuật. Nước sôi (100°C) chỉ khử khuẩn, không tiêu diệt được bào tử uốn ván. Nhiệt độ cũng là phương pháp tốt nhất để giặt chăn đệm cho thú cưng (giặt ở nước nóng trên 60°C).
  • Tia cực tím (tia UV) và Khí hóa hơi: Tia UV-C diệt khuẩn bề mặt và làm sạch không khí tốt, nhưng không có khả năng đâm xuyên, bị cản trở bởi bụi và chất bẩn. Các hệ thống bay hơi (như Hydrogen peroxide vapor) được dùng để tiệt trùng toàn bộ phòng khám kín, nhưng yêu cầu chi phí cao và phải sơ tán con người, động vật.

Kết luận

Sự đa dạng của các loại chất sát trùng và khử khuẩn mang lại nhiều công cụ mạnh mẽ cho bác sĩ thú y. Việc chọn đúng loại hóa chất đòi hỏi phải hiểu rõ đặc tính dược lý, mục tiêu diệt khuẩn (loại mầm bệnh nào), điều kiện môi trường (có nhiều phân/máu hay không) và tính an toàn đối với từng loài động vật. Bài viết tiếp theo sẽ tập trung vào thực hành khử khuẩn cụ thể và các sai lầm phổ biến mà nhân viên thú y cần tránh.

AD-MaxS, chứa Potassium peroxymonosulfate, là hóa chất khử khuẩn môi trường cực kỳ hiệu quả. Với khả năng tiêu diệt gần như mọi mầm bệnh, bao gồm

  • Vi khuẩn gram dương, gram âm, Mycoplasma, Mycobacteria, bào tử vi khuẩn
  • Virus có màng bọc, không màng bọc
  • Nấm, bào tử nấm
  • Bào tử vi khuẩn

Cùng với độ an toàn cao, ít kích ứng, gây độc với người và động vật, AD-MaxS là công cụ kiểm soát nhiễm khuẩn tuyệt vời trong môi trường thú y và nuôi nhốt tại nhà.

Tìm hiểu thêm thông tin về AD-MaxS tại https://tienthangvet.vn/san-pham/thu-cung/ve-sinh-lam-sach/sat-trung-khu-khuan/ad-max-sat-trung-be-mat-nuoc-uong-hieu-qua/

Decxin, chứa Chloroxylenol – dẫn xuất phenol thế hệ mới, là hóa chất có khả năng diệt vi khuẩn và nấm hiệu quả với chi phí thấp, phù hợp để vệ sinh môi trường nhà cửa, dụng cụ, vệ sinh tay. Cần cẩn thận khi sử dụng ở khu vực có mèo. 

Tìm hiểu thêm thông tin về Decxin tại https://tienthangvet.vn/san-pham/thu-cung/ve-sinh-lam-sach/sat-trung-khu-khuan/decxin-diet-khuan-len-den-999-cac-tac-nhan-gay-benh/

Tài liệu tham khảo

MSD Veterinary Manual | Antiseptics and Disinfectants https://www.msdvetmanual.com/pharmacology/antiseptics-and-disinfectants

Phạm Quốc Anh Minh

]]> https://tienthangvet.vn/nguyen-tac-va-phan-loai-chat-sat-trung-khu-khuan/feed/ 0