Bài viết được soạn dịch từ bài báo gốc: Kim J, Yun Y. Association between chronic kidney disease progression and serum feline pancreatic lipase concentrations in cats. J Vet Sci. 2026 Mar;27(2):e30. https://doi.org/10.4142/jvs.25273

Thách thức từ bệnh thận mạn

Bệnh thận mạn (CKD) vốn là tình trạng vô cùng quen thuộc và phổ biến ở mèo lớn tuổi. Theo các số liệu thống kê, có tới hơn 30% đến 40% mèo trên 10 tuổi mắc phải bệnh này. Khi thận bắt đầu suy yếu, mèo sẽ xuất hiện các triệu chứng lâm sàng rõ rệt như sụt cân liên tục, uống nước nhiều, đi tiểu nhiều (đa niệu) và kèm theo tình trạng nước tiểu bị loãng (tỷ trọng nước tiểu, USG, luôn ở mức thấp dưới 1.035) do thận mất khả năng cô đặc. Theo Hiệp hội Y khoa Mèo Quốc tế (ISFM), để chẩn đoán lâm sàng bệnh thận mạn, bác sĩ thú y cần dựa vào sự hiện diện của tình trạng tăng azote máu kết hợp với việc thận mất khả năng cô đặc nước tiểu.

Tuy nhiên, quá trình theo dõi và điều trị cho mèo suy thận thường vấp phải một thách thức chẩn đoán lớn: bệnh viêm tụy.

Viêm tụy ở mèo và vai trò của xét nghiệm fPL

Bức tranh sức khỏe của mèo lớn tuổi hiếm khi chỉ có một màu. Viêm tuyến tụy, một bệnh lý từng được coi là hiếm gặp ở mèo, ngày nay đã được giới khoa học công nhận là một tình trạng xảy ra cực kỳ thường xuyên, với tỷ lệ hiện mắc tương đương với bệnh này ở người và chó.

Một nghiên cứu mô bệnh học quy mô lớn vào năm 2007 trên 115 ca mổ khám mèo cho thấy: có tới 67% số mèo có bằng chứng tổn thương và viêm tụy. Trong đó, viêm tụy mạn chiếm tới 50,4%, viêm tụy cấp là 6,1% và đợt cấp bùng phát trên nền mạn chiếm 9,6%. Thậm chí, ngay cả ở những con được xem là khỏe mạnh về mặt lâm sàng, có tới 45% vẫn có các dấu hiệu viêm tụy khi soi dưới kính hiển vi.

Để phát hiện viêm tụy mà không cần phẫu thuật hay sinh thiết, xét nghiệm đo nồng độ fPL (feline pancreatic lipase – enzyme lipase tuyến tụy ở mèo) trong huyết thanh đã trở thành một tiêu chuẩn vàng nhờ độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Thế nhưng, một câu hỏi lớn được đặt ra: enzyme lipase này được đào thải một phần qua thận, vậy nếu thận bị hỏng, liệu nồng độ fPL có tăng lên dù tuyến tụy không hề bị viêm?

Nghiên cứu của Kim và Yun (2025) trên 112 ca bệnh

Để giải đáp câu hỏi này, một nghiên cứu quan sát hồi cứu chuyên sâu đã được thực hiện, đánh giá bệnh án của 112 con mèo tại một bệnh viện thú y từ tháng 2/2024 đến tháng 3/2025. Nghiên cứu này cũng loại bỏ hoàn toàn các yếu tố gây nhiễu như tổn thương thận cấp tính do dùng thuốc giảm đau, nhiễm trùng, ung thư, hoặc ảnh hưởng của thuốc ức chế miễn dịch và thuốc lợi tiểu.

Về nhân khẩu học, quần thể 112 con mèo trong nghiên cứu có độ tuổi trung vị là 10,2 tuổi (trải dài từ 2 đến 23,7 tuổi). Mèo mắc bệnh thận có xu hướng lớn tuổi hơn, trong đó mèo đực đã triệt sản chiếm đa số (54,5%), tiếp theo là mèo cái đã triệt sản (40,2%). Mèo ta là giống phổ biến nhất (47,3%), bên cạnh các giống khác như mèo Ba Tư (13,4%), Russian Blue (7,1%) hay Xiêm (6,3%).

Dựa trên tiêu chuẩn của Hiệp hội Thận học Quốc tế (IRIS), chúng được chia thành 5 nhóm:

• Nhóm bình thường: 42 con
• Nhóm CKD giai đoạn 1: 13 con
• Nhóm CKD giai đoạn 2: 34 con
• Nhóm CKD giai đoạn 3: 9 con
• Nhóm CKD giai đoạn 4: 14 con (giai đoạn nặng nhất với creatinine > 5,0 mg/dL)

Hình ảnh: IRIS CKD Pocket Guide  

Kết quả xét nghiệm: Sự tương quan giữa thận và chỉ số tuyến tụy

Các kết quả từ nghiên cứu cho thấy sự tác động qua lại giữa thận và chỉ số tuyến tụy.

Sụt giảm khả năng cô đặc nước tiểu

Giá trị USG ở

• Nhóm bình thường: 1.049 (trung vị) – thận đang làm việc rất tốt
• Nhóm CKD giai đoạn 1: 1.025
• Nhóm CKD giai đoạn 2: 1.025
• Nhóm CKD giai đoạn 3: 1.013
• Nhóm CKD giai đoạn 4: 1.012

(Hình ảnh: Trích xuất từ bài báo gốc)

Sự khác biệt về USG giữa giai đoạn 3 và 4 là không đáng kể, ngụ ý rằng ở giai đoạn 3, thận đã vượt qua một “ngưỡng giới hạn” mất nephron nghiêm trọng, khiến khả năng cô đặc nước tiểu chạm đáy.

Nồng độ fPL tăng theo cấp độ bệnh

Kết quả đo lường nồng độ fPL đã xác nhận giả thuyết ban đầu – fPL thực sự tăng dần theo mức độ nghiêm trọng của bệnh thận, cụ thể

• Nhóm bình thường: 1,95 ng/mL (trung vị)
• Nhóm CKD giai đoạn 1: 3,60 ng/mL
• Nhóm CKD giai đoạn 2: 4,4 ng/mL
• Nhóm CKD giai đoạn 3: 5,1 ng/mL
• Nhóm CKD giai đoạn 4: 6,05 ng/mL

(Hình ảnh: Trích xuất từ bài báo gốc)

Mối tương quan với các dấu ấn sinh học

Phân tích thống kê cho thấy fPL có mối tương quan thuận rõ rệt với tình trạng suy thận. Cụ thể,

• Tương quan thuận: BUN, Creatinine, Photpho vô cơ (IP) – chỉ số càng tăng, fPL càng lớn
• Tương quan nghịch: USG – nước tiểu càng loãng, fPL càng cao
• Không có mối liên hệ: Canxi ion hóa (iCa)

Cơ chế “báo động giả”: Góc nhìn từ khoa học

Từ góc độ y khoa, hiện tượng gia tăng fPL này có thể được giải thích thông qua sự thanh thải của thận. Khi mức lọc cầu thận sụt giảm trong bệnh thận mạn, các enzyme tuyến tụy vốn dĩ phải được lọc bỏ nay lại bị giữ lại trong máu.

Hiện tượng gia tăng thụ động (không do viêm) này cũng được tìm thấy nhiều trong nhân y. Ở người, bệnh thận giai đoạn cuối có mối liên hệ mật thiết với viêm tụy cấp tính. Chẳng hạn, một nghiên cứu tại Đức trên 70.000 bệnh nhân cho thấy tỷ lệ viêm tụy ở người chạy thận nhân tạo là 67 ca/100.000 người, cao hơn gấp nhiều lần so với 19,7 ca/100.000 ở người bình thường. Một nghiên cứu thực nghiệm khác trên mèo cũng từng chỉ ra rằng một số chỉ số tuyến tụy chịu ảnh hưởng biến đổi trực tiếp bởi tình trạng suy giảm chức năng thận.

Hạn chế của nghiên cứu

Dù mang lại những phát hiện quan trọng, nghiên cứu vẫn còn một số điểm giới hạn:

• Thiếu kết quả sinh thiết mô bệnh học để xác nhận chính xác các tổn thương tại tụy và thận
• Các dấu hiệu lâm sàng và hình ảnh siêu âm viêm tụy không được ghi nhận đều ở các cá thể để làm tiêu chuẩn đối chiếu
• Tình trạng mất nước của mèo lúc nhập viện chưa được định lượng tuyệt đối, có thể ảnh hưởng phần nào đến thông số xét nghiệm.

Lời khuyên lâm sàng: Đừng “nhìn mặt bắt hình dong”

Thông điệp cốt lõi dành cho các bác sĩ thú y và chủ nuôi chính là sự thận trọng. Nếu kết quả xét nghiệm fPL của mèo mắc bệnh thận mạn tăng cao (đặc biệt là khi chỉ tăng ở mức độ từ nhẹ đến trung bình), đừng nên vội vàng kết luận ngay rằng mèo đang bị viêm tụy. Mức tăng này hoàn toàn có thể chỉ là một “báo động giả” do chức năng lọc của thận đang bị suy giảm.

Nồng độ fPL không nên và không thể được sử dụng như một chỉ số độc lập duy nhất để xác định tình trạng viêm tụy và đưa ra phác đồ điều trị trong trường hợp mèo bị suy thận. Việc chẩn đoán phải là một quá trình tổng hợp, kết hợp chỉ số xét nghiệm với các dấu hiệu lâm sàng tương thích, đồng thời kèm theo chẩn đoán hình ảnh bổ trợ như siêu âm tuyến tụy. Việc hiểu rõ mối liên hệ này giúp bác sĩ thú y có cái nhìn toàn diện hơn, từ đó đưa ra phác đồ chăm sóc chính xác và an toàn nhất cho mèo lớn tuổi.